Ενόψει της επικείμενης προκήρυξης προγράμματος Leader για φορείς τοπικής αυτοδιοίκησης και δημοσίου, ανάμεσα στα έργα που πιθανώς μπορεί να υποβληθούν, υπάρχει και ένα έργο πέρα από τα τετριμμένα που μπορεί να αποτελέσει μια δράση χαμηλού κόστους αλλά με υψηλή αξία τόσο την προστασία του ιστορικού κεφαλαίου όσο και την (πολιτιστική και τουριστική) προβολή Κεφαλονιάς & Ιθάκης.

Στην Κεφαλονιά υπάρχουν 3 νεότερα ιστορικά ναυάγια, υπό καθεστώς προστασίας από την Εφορία Εναλίων Αρχαιοτήτων και ΥΠΠΟ (1701/Β/19-11-2003) και τη Σύμβαση Προστασίας UCH της Unesco/2001.

Όταν ξεκίνησε η σχετική διαδικασία, φρόντισα να εισηγηθώ την ένταξη τους στην υπό επεξεργασία τότε (2019) λίστα του ΥΠΠΟ και είναι πλέον χαρακτηρισμένα και ως επισκέψιμα για οργανωμένες καταδύσεις αναψυχής (4688/2020).

Ως νεότερα ιστορικά ναυάγια χαρακτηρίζονται αυτά που βυθίστηκαν μετά το 1830 και σταδιακά συμπεριλαμβάνονται όσα συμπληρώνουν 50 χρόνια από τη βύθιση τους.

Τα ναυάγια αυτά, με μεγάλη ιστορική αξία για την Κεφαλονιά είναι:

Ατμόπλοιο “SS Ardena” στον κόλπο Αργοστολίου.

Υποβρύχιο “HMS Perseus” στην περιοχή του Κατελειού.

Θαλαμηγός “Carinthia V” στην περιοχή Μούντας.

Επίσης υπάρχει ένα ανάλογο, ενταγμένο, ναυάγιο αεροσκάφους Ju 88 στη ΝΑ Ιθάκη.

Να σημειωθεί πως αυτά είναι τα εντοπισμένα και καταγεγραμμένα από την ΕΕΑ στα νησιά μας. Υπάρχουν φυσικά και μη εντοπισμένα ή επίσης κάποια που δεν έχει γίνει -με ευθύνη ή παράληψη όσων τα εντοπίζουν κατά καιρούς- επίσημη αναφορά στη ΕΕΑ με αποτέλεσμα να μην εντάσσονται σε αντίστοιχο καθεστώς προστασίας-επισκεψιμότητας.

Η τρέχουσα κατάσταση.

Παρόλο που βρίσκονται υπό καθεστώς προστασίας και οι διατάξεις του ΥΠΠΟ καθορίζουν ζώνες 300 μέτρων γύρω από τα ναυάγια, όπου απαγορεύεται η αλιεία και αγκυροβολία με σκοπό την προστασία των ναυαγίων, όπως μαρτυρούν τα υπολείμματα αλιευτικών εργαλείων (πάρα τους επαναλαμβανόμενους αδειοδοτημένους υ/β καθαρισμούς) η απαγόρευση αλιείας δεν τηρείται με αποτέλεσμα σημαντικές φθορές στα ναυάγια.

Χαρακτηριστικά, στο υ/β Περσέας, το 2012 παραμορφώθηκε το πυροβόλο από βαρέως τύπου δίχτυ και το 2024 παρασύρθηκε και καταστράφηκε μέρος του πυργίσκου.

Σήμερα, συμφώνως του σχετικού νόμου η πρόσβαση στα ναυάγια και της ζώνη προστασίας τους, επιτρέπεται μόνο για κατάδυση αναψυχής και περιμετρικά αυτών, χωρίς διείσδυση ή παρέμβαση αποκλειστικά υπό την οργάνωση/ συνοδεία αδειοδοτημένου (κατά ν.3409/05) παρόχου καταδύσεων κατόπιν σχετικής ενημέρωσης της ΕΕΑ, ή κατόπιν ειδικής σχετικής άδειας της ΕΕΑ/ΥΠΠΟ για ερευνητική κατάδυση με σκοπό την απεικόνιση.

Στις ζημίες που τα σκάφη υπέστησαν κατά τη βύθιση και τις μεταπολεμικές προσπάθειες ανέλκυσης (SS Ardena) έρχεται να προστεθεί η φθορά του χρόνου, από τα στοιχεία της φύσης, τη διάβρωση στο θαλασσινό νερό κλπ.

Επίσης έχει γίνει αφαίρεση αντικειμένων από τα ναυάγια και βανδαλισμοί.

- Χαρακτηριστικά στο υ/β Περσέας έχει αρχίσει η σταδιακή κατάρρευση του πρυμναίου καταστρώματος και της πλώρης και έχουν αποσπαστεί μεταξύ άλλων το τιμόνι και η πυξίδα του πυργίσκου ενώ έχουν γίνει ζημιές από δίχτυα και επίσης βάρη και ρεμέτζα που έχουν ποντιστεί πάνω του.

Επομένως πρέπει να γίνει προσπάθεια διαφύλαξης της ενάλιας ιστορικής κληρονομιάς.

Το σύγχρονο -διεθνές- παράδειγμα

Παγκοσμίως και από τις χώρες που πρωτοστατούν στην προστασία της ενάλιας πολιτιστικής κληρονομιάς και ιστορικής μνήμης, υπαρχή η καθιερωμένη πρακτική τρισδιάστατης φωτογραφικής αποτύπωσης των ναυαγίων. Ως αποτελέσματα:

Το ναυάγιο αποθανατίζεται στην παρούσα κατάσταση, διασώζοντας το χαρακτήρα και την εικόνα του από τη φθορά του χρόνου.

Η λεπτομερής αποτύπωση παρέχει ιστορικές λεπτομέρειες ευχερώς προσβάσιμες για ανάλυση από την ερευνητική και επιστημονική κοινότητα, χωρίς την ανάγκη κατάδυσης.

Η σύνθεση της φωτογραφικής αποτύπωσης σε τρισδιάστατα μοντέλα απεικόνισης παρέχει ένα ψηφιακό αρχείο των ναυαγίων αλλά και μια ευέλικτη μορφή απεικόνισης για διάφορες πλατφόρμες.

Το τρισδιάστατο ψηφιακό μοντέλο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την ανάδειξη του ναυαγίου στο ευρύ -μη καταδυόμενο κοινό- μέσω προβολής σε οπτικοακουστικά μέσα και εφαρμογές επαυξημένης/ τεχνητής πραγματικότητας.

Επί πρακτικού, μπορεί να δημιουργηθεί πλατφόρμα επαυξημένης πραγματικότητας με τρισδιάστατη αποτύπωση των ναυαγίων, με ψηφιακό υλικό (βίντεο και φωτογραφίες) προσβάσιμη με εξοπλισμό VR (ειδικά γυαλιά , κινητά, οθόνες κλπ) σε κέντρα επισκεπτών, μουσεία, εκπαιδευτικές εφαρμογές κλπ.

Υπάρχει πλήθος τέτοιων προσπαθειών και περιπτώσεων, ειδικά σε ευρωπαϊκές χώρες που πρωτοστατούν στην προστασία της ενάλιας πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς και αξιοποιούν ευρωπαϊκά προγράμματα για αυτό (πχ Ιταλία).

Ως υλοποιημένο παράδειγμα στη χώρα μας, μπορεί κανείς να δει το ναυάγιο «Χριστόφορος» που βρίσκεται στις Σποράδες. https://skopelos.com/el/digital-spot-for-christoforos-shipwreck/

Η λεπτομερής φωτογραφική αποτύπωση του ναυαγίου επέτρεψε τη σύνθεση τρισδιάστατου μοντέλου του πλοίου, που είναι διαθέσιμο με συσκευές εικονικής πραγματικότητας σε κέντρο υποδοχής επισκεπτών. Οι επισκέπτες μπορούν με συσκευή VR – τόσο εύκολα όσο πρακτικά φορώντας ένα ζευγάρι ειδικά γυαλιά- να κάνουν μια εικονική κατάδυση στο ναυάγιο χωρίς να χρειαστεί να βραχούν.

Η αξία για την Κεφαλονιά είναι προφανής. Αν για παράδειγμα αρχικό αντικείμενο αποτελέσει το ναυάγιο του Περσέα:

1. Διασώζεται ένα κομμάτι της μνήμης του Β’ ΠΠ και της τοπικής και παγκόσμιας ιστορικής κληρονομιάς από τη φθορά του χρόνου.

2. Αναδεικνύεται ένα ιστορικό μνημείο με ισχυρή σύνδεση με το κατεξοχήν τουριστικό κοινό των νησιών μας, τους Βρετανούς επισκέπτες αλλά και τους αναρίθμητους λάτρεις πολεμικής και ναυτικής ιστορίας και καταδύσεων.

3. Το τρισδιάστατο μοντέλο/ ψηφιακό υλικό μπορεί να αποτελέσει το κύριο έκθεμα χώρων υποδοχής επισκεπτών, μουσείων (με ή χωρίς καταβολή αντιτίμου) και εκδηλώσεων καθώς έχει απόλυτη ευελιξία διαμοιρασμού και ιδιοκτησίας πνευματικών δικαιωμάτων.

Επι πρακτικού τα βήματά μπορούν να είναι ως εξής:

Στο πλαίσιο της προσεχούς προκήρυξης Leader, μπορεί ΟΤΑ να ζητήσει ένταξη έργου που να αφορά τη φωτογραφική αποτύπωση και σύνθεση ψηφιακού μοντέλου του ναυαγίου με σκοπό τη λειτουργία χώρου υποδοχής (υφιστάμενου ή νέου/ προς διαμόρφωση) και ενημέρωσης επισκεπτών με εφαρμογές VR.

Η ομάδα/ οργανισμός που θα αναλάβει την δημιουργία του ψηφιακού μοντέλου, αιτείται και εξασφαλίζει τις σχετικές άδειες φωτογράφισης από την ΕΕΑ, λαμβάνει τις υ/β φωτογραφίες, συνθέτει την τρισδιάστατη αποτύπωση και την παραδίδει σε προσβάσιμη από τις συσκευές VR μορφή (ψηφιακό αρχείο).

Διαμορφώνεται ο χώρος υποδοχής/ μουσείο, και με την προσθήκη επιπλέον εκθεμάτων (αντικείμενα από δωρεές, μοντέλα και διοράματα, φωτογραφίες κλπ) και εγκαθίστανται ο εξοπλισμός VR για την πρόσβαση της απεικόνισης – «στεγνής κατάδυσης» στο ναυάγιο από τους επισκέπτες. Οι συλλογές και τα ψηφιακά μοντέλα ναυαγίων μπορούν να εμπλουτίζονται διαρκώς.

Στα πλαίσια δημοσιότητας του προγράμματος γίνονται δράσεις προβολής (δημιουργία ιστοσελίδας, εκδηλώσεις με προσκλήσεις βετεράνων κλπ), που πολλαπλασιάζουν το αποτέλεσμα πολιτιστικής και τουριστικής προβολής του Δήμου.

Η ψηφιακή απεικόνιση διαμοιράζεται και σε άλλους χώρους/ μουσεία / ναυτικά μουσεία του νησιού, χρησιμοποιείται ως υλικό προβολής (πχ σε εκθέσεις, εκδηλώσεις στο εξωτερικό και στους απόδημους, εκπαιδευτικές δράσεις, σχολεία και εκδηλώσεις μνήμης).

Η υφιστάμενη υποδομή και τεχνογνωσία μπορεί να χρησιμοποιηθεί (εξαρχής ή στην πορεία) και για άλλα ναυάγια – υ/β αξιοθέατα. – Για παράδειγμα για την απεικόνιση του αρχαίου ναυαγίου στο Φισκάρδο ή ακόμα και το υ/β μέρους του σπηλαίου Μελισσάνης και των υπολοίπων σπηλαίων.

Επιπρόσθετα μπορούν να τοποθετηθούν υ/β κάμερες κατά τα πρότυπα άλλων ενάλιων μνημείων και αρχαιολογικών χώρων για επιτήρηση και προστασία των ναυαγίων από παράνομες δραστηριότητε

Μια τέτοια αποτύπωση δρα συμπληρωματικά στο A.PR.E.H. European Territorial Cooperation Program GREECE-ITALY 2007-13 στα πλαίσια του οποίου δημιουργήθηκε σχετικό υλικό (video documentary) αξιοποιώντας υ/β λήψεις και ιστορική έρευνα. Αποτελεί επομένως μια συνέχεια αξιοποίησης προγραμμάτων για την ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς, και αποτρέπει την απαξίωση του έργου που έχει ήδη γίνει.

Η διαδικασία όχι μόνο είναι διαδεδομένη διεθνώς αλλά έχει υλοποιηθεί ήδη στη χώρα μας, η τεχνογνωσία υπάρχει καθώς και έγκυροι οργανισμοί που μπορούν να αναλάβουν την υλοποίηση, ενώ και το κόστος – ειδικά αν αξιοποιηθούν (και εμπλουτισθούν τελικά με αυτό το εξαιρετικό «έκθεμα») υφιστάμενοι εκθεσιακοί και μουσειακοί χώροι αντί της κατασκευής νέων- είναι στην χαμηλότερη κλίμακα κόστους έργων του Leader, με παραδοτέο στη διάθεση και νομή του ΟΤΑ που θα το αιτηθεί, την απεικόνιση προς παγκόσμια πρόσβαση μνημείων ενάλιας πολιτιστικής (και φυσικής ταυτόχρονα) κληρονομιάς.

Τα ιστορικά ναυάγια της Κεφαλονιάς, με πιο γνωστό τον Περσέα, είναι μεγάλης σπουδαιότητας ώστε να αφεθούν στη φθορά του χρόνου και των παρεμβάσεων του ανθρώπου στο θαλάσσιο περιβάλλον και τη λήθη και να μη γίνουν γνωστά και «προσβάσιμα» πέρα από μια μικρή κοινότητα αυτοδυτών στο ευρύ κοινό και τις επόμενες γενιές.

Γεράσιμος Μπεριάτος

Μέλος Εθνικού Συμβουλίου Καταδυτικού Τουρισμού

Εκπαιδευτής Αυτοδυτών

MSc Media & Communication