Ο Γεράσιμος Κολαΐτης για την παγκόσμια ημέρα του Πατέρα

Στην Ελλάδα κάθε χρόνο την τρίτη Κυριακή του Ιουνίου γιορτάζεται η Ημέρα του Πατέρα. Η πρώτη γιορτή διοργανώθηκε στην Virginia των ΗΠΑ το 1908 από την Grace G. Clayton, προς τιμήν του τραγικού θανάτου 210 πατέρων σε τοπικό ορυχείο ένα χρόνο νωρίτερα. Δύο χρόνια αργότερα, η Sonora Dodd, από την πολιτεία της Washington, και χωρίς να γνωρίζει τα παραπάνω, διοργάνωσε από μόνη της την γιορτή του Πατέρα, θέλοντας να τιμήσει τη μνήμη του βετεράνου πατέρα της, καθώς και όλων των βετεράνων του αμερικανικού εμφυλίου πολέμου (1861-65).  Τελικώς, το 1972, αυτή η Ημέρα καθιερώθηκε ως μόνιμη εθνική γιορτή των ΗΠΑ.

Είναι γεγονός πως ο ρόλος του πατέρα στη ζωή των παιδιών του έχει μελετηθεί ερευνητικά πολύ λιγότερο από τον ρόλο της μητέρας. Πρόσφατη αναζήτηση στην επιστημονική βιβλιογραφία αποκάλυψε πάνω από 38.000 αναφορές στις λέξεις μητέρα, μητρικός κ.λπ. έναντι μόλις 9.000 στις λέξεις πατέρα, πατρικός κ.λπ., αφού οι πατέρες είτε δεν είναι πρόθυμοι να συμμετέχουν σε σχετικές έρευνες  είτε ανεξήγητα αποκλείονται απ’ αυτές.  Ωστόσο είναι, πια, και επιστημονικά τεκμηριωμένο πως οι πατέρες συμβάλλουν μοναδικά και σημαντικά στην καλή ανατροφή, ψυχοκοινωνική ευεξία και ακαδημαική πρόοδο των παιδιών τους (επιπλέον της απαραίτητης και σημαντικής συμβολής των μητέρων), στην ανατροφή των παιδιών, ανεξαρτήτως φύλου και ηλικίας. 

Οι θετικές επιπτώσεις της πατρικής συμμετοχής στη φροντίδα του βρέφους είναι πολλές π.χ. μεγαλύτερη κοινωνικότητα, καλύτερη ανάπτυξη και διαχείριση άγχους αργότερα. Έχει ωστόσο μεγάλη σημασία το οικογενειακό περιβάλλον, όπως και η συμμετοχή του πατέρα να είναι επιθυμητή από τη μητέρα. Η επίδραση αυτή συνεχίζει να είναι σημαντική, και ιδιαίτερα στην μεταβατική περίοδο της εφηβείας. Η απουσία (φυσική, συναισθηματική) του πατέρα συνδέεται, μεταξύ άλλων, με ανασφάλεια, ανωριμότητα, προβλήματα διαγωγής, παραπτωματικότητα ή/και αντικοινωνικότητα στην ενήλικη ζωή στα αγόρια, ενώ στα κορίτσια εκδηλώνεται π.χ. με χαμηλή αυτοεκτίμηση και δυσκολίες στις σχέσεις με το άλλο φύλο.

Παραδοσιακά ο ρόλος του πατέρα περιελάμβανε τρεις πρωτεύοντες ρόλους: του προστάτη, του παρόχου (“κουβαλητή”), και εκείνου που ασκεί πειθαρχία στα παιδιά του. Τις τελευταίες δεκαετίες γίνεται λόγος για τον μεταβαλλόμενο ρόλο του πατέρα, με ιδιαίτερη έμφαση στο “νέο είδος” πατέρα που συμμετέχει ενεργά στην καθημερινή φροντίδα και την ανατροφή των παιδιών του. Πρόσφατη μάλιστα συστηματική ανασκόπηση της βιβλιογραφίας (2023) αφ’ ενός τονίζει τη σημασία της εμπλοκής του πατέρα στην ανατροφή των παιδιών του σε πολλούς διαφορετικούς πληθυσμούς, καθώς και στη βελτίωση των πρακτικών που χρησιμοποιούν, και αφ’ ετέρου επιβεβαιώνει τη στροφή από τον αρχικό παραδοσιακό ρόλο του πατέρα σε εκείνον που συμμετέχει περισσότερο στην ανατροφή των παιδιών του, και μάλιστα όταν υποστηρίζεται και από το κράτος, όπως π.χ. με την πρόσφατη, αν και καθυστερημένη, νομική εφαρμογή της  συνεπιμέλειας των τέκνων και από τους δύο γονείς. 

Στη χώρα μας, ένα ανησυχητικό σημείο των τελευταίων δεκαετιών είναι η σταδιακά ολοένα και μεγαλύτερη απομάκρυνση των πατέρων (και των μητέρων) από τα παιδιά τους. Τη θέση των γονιών που εργάζονται ατέλειωτες ώρες καταλαμβάνουν πια οι οθόνες παντός είδους. Ένα άλλο, λιγότερο συχνό αλλά πολύ σοβαρό φαινόμενο, συνήθως στο πλαίσιο συγκρουσιακών διαζυγίων, αποτελούν οι συνειδητά ψεύτικες καταγγελίες (συνήθως από μητέρες) για σεξουαλική συνήθως κακοποίηση του παιδιού από τον άλλο γονέα προκειμένου να το αποξενώσει από εκείνον (συνήθως τον πατέρα). Τέτοιες συμπεριφορές, συχνά υποκινούμενες και υποστηριζόμενες ενεργά από συγκεκριμένους, ευτυχώς ελάχιστους ψυχολόγους, και νομικούς συμβούλους, αποτελούν κακοποιητικές συμπεριφορές που υπονομεύουν βασικά και κυριαρχικά δικαιώματα του Παιδιού. Σύμφωνα δε με νεότερες μελέτες, συχνά επηρεάζουν την ψυχική υγεία ιδιαίτερα αγοριών–θυμάτων, ανδρών-πρώην θυμάτων, και ανδρών που αποξενώνονται από τα παιδιά τους (Κολαΐτης, 2020, 2023). Σε κάθε περίπτωση, εντός ή εκτός γάμου, και οι δύο γονείς έχουν το δικαίωμα, την ευθύνη και την υποχρέωση της ανατροφής των παιδιών τους. 

Τελειώνοντας με λόγια εφήβου σε πρόσφατη θεραπεία, “...ο πατέρας είναι κάτι το ξεχωριστό, από τα πιο σημαντικά πρόσωπα στη ζωή ενός παιδιού..., κυρίαρχο αλλά όχι καταπιεστικό όπως παλιότερα,  που αντιπροσωπεύει την πραγματικότητα και τη διαχείρισή της, εκφράζει την “tough love” (απέναντι στην “soft love” της μητέρας), είναι σαν αρχηγός που καθοδηγεί…”. 

Ο κ. Γεράσιμος Α. Κολαΐτης είναι Ψυχίατρος Παιδιών και Εφήβων, Ομότιμος Καθηγητής Παιδοψυχιατρικής Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, Πρόεδρος Δ.Σ. Ελληνικού Ινστιτούτου Μελέτης Τραύματος και Προαγωγής Ψυχικής Υγείας